ธุรกิจโซลาร์เซลล์คืออะไร และ PPA กับ ESCO ต่างกันอย่างไร

ลูกค้าหลายท่านถามเราด้วยคำถามที่คล้ายกัน คือมีบริษัทติดต่อมาเสนอติดตั้งโซลาร์บนหลังคาโรงงานให้ฟรี แล้วขอขายไฟให้ในราคาถูกกว่าค่าไฟการไฟฟ้า ข้อเสนอนี้ดีจริงหรือไม่ และต่างจากที่อีกบริษัทเสนอมาว่าจะรับประกันผลประหยัดให้อย่างไร

คำตอบไม่ง่าย เพราะคำว่าทำธุรกิจโซลาร์ หมายถึงงานที่ต่างกันมาก และข้อมูลที่หาได้ทั่วไปมักเขียนโดยผู้ขายซึ่งอธิบายเฉพาะรูปแบบที่ตัวเองทำ

บทความนี้เราจึงเขียนให้เห็นภาพทั้งอุตสาหกรรม ไม่ใช่เฉพาะส่วนที่เราทำ เพื่อให้คุณเปรียบเทียบข้อเสนอที่ได้รับได้ด้วยตัวเอง

ธุรกิจโซลาร์ประกอบด้วยใครบ้าง

สิ่งแรกที่ช่วยให้สนทนากับผู้เสนอได้ตรงประเด็น คือรู้ว่าคู่สนทนาอยู่ขั้นไหนของห่วงโซ่นี้

บริษัทหนึ่งอาจทำหลายขั้นหรือทำเพียงขั้นเดียว บริษัทที่เสนอติดตั้งให้ฟรีแล้วขอขายไฟ คือบริษัทที่ทำขั้นที่ 2 และขั้นที่ 4 ส่วนบริษัทที่รับประกันผลประหยัด มักทำตั้งแต่ขั้นที่ 2 ถึงขั้นที่ 5 ความต่างนี้เป็นที่มาของรูปแบบสัญญาที่ต่างกันในหัวข้อถัดไป

รูปแบบธุรกิจโซลาร์ในประเทศไทยมี 6 แบบ

สามเรื่องที่เป็นความเคลื่อนไหวของตลาดในระยะนี้

เรื่องแรก โครงการรับซื้อไฟส่วนเกินจากภาคที่อยู่อาศัยเปิดและปิดเป็นรอบ ปริมาณรับซื้อมีเพดาน และเมื่อเต็มแล้วจะหยุดรับสมัครจนกว่าจะประกาศรอบใหม่ ถ้าคุณกำลังพิจารณาติดตั้งเพื่อขายไฟส่วนเกิน ต้องตรวจก่อนว่ารอบปัจจุบันยังเปิดรับอยู่หรือไม่ เพราะการติดตั้งเสร็จแล้วจึงพบว่ารอบปิดไปแล้ว เป็นเรื่องที่เกิดขึ้นจริง

เรื่องที่สอง มีสิทธิประโยชน์ทางภาษีสำหรับการติดตั้งโซลาร์ ทั้งภาคบุคคลและภาคนิติบุคคล และมีการปรับปรุงเงื่อนไขเป็นระยะ แต่สิทธิเหล่านี้มีกำหนดเวลาสิ้นสุด มีเพดาน และมีเงื่อนไขว่าใช้ซ้อนกับสิทธิอื่นได้หรือไม่ ขอให้คุณตรวจกับที่ปรึกษาภาษีของคุณ เพราะจำนวนเงินที่ประหยัดได้จากสิทธิภาษีมักมีนัยสำคัญพอที่จะเปลี่ยนผลการตัดสินใจ

เรื่องที่สาม สัญญาซื้อขายไฟฟ้าโดยตรงยังอยู่ในระยะนำร่อง และในระยะแรกกำหนดเป้าหมายไว้ที่ศูนย์ข้อมูลขนาดใหญ่ที่ได้รับการส่งเสริมการลงทุนเป็นหลัก โดยหลักเกณฑ์การขอใช้ระบบสายส่งของรัฐยังไม่ประกาศใช้เป็นฉบับสมบูรณ์ โรงงานทั่วไปจึงยังใช้ช่องทางนี้ไม่ได้ในทางปฏิบัติ ถ้ามีผู้เสนอช่องทางนี้ให้คุณ ควรขอดูหลักเกณฑ์ที่รองรับ

หลักที่เราใช้ในบทความนี้ เราไม่ระบุอัตรา ปริมาณ หรือจำนวนเงินสิทธิประโยชน์ใดเป็นตัวเลข เพราะข้อมูลกลุ่มนี้เปลี่ยนตามรอบที่ประกาศ และตัวเลขที่ล้าสมัยเป็นอันตรายกว่าการไม่มีตัวเลข ตัวเลขที่คุณใช้ตัดสินใจควรมาจากประกาศของคณะกรรมการกำกับกิจการพลังงาน การไฟฟ้านครหลวง การไฟฟ้าส่วนภูมิภาค กรมสรรพากร และสำนักงานคณะกรรมการส่งเสริมการลงทุน โดยตรวจ ณ วันที่ตัดสินใจ

PPA คืออะไร

PPA ย่อจาก Power Purchase Agreement แปลว่าสัญญาซื้อขายไฟฟ้า ในบริบทที่ผู้ขายเสนอมาหาคุณ หมายถึงข้อตกลงที่ผู้ลงทุนออกค่าติดตั้งทั้งหมดและเป็นเจ้าของอุปกรณ์ โดยคุณผูกพันซื้อไฟฟ้าที่ระบบผลิตได้ตามอัตราและระยะเวลาที่ตกลง

ข้อดีที่ชัดคือคุณไม่ต้องใช้เงินลงทุน และได้ค่าไฟที่ถูกลงตั้งแต่เดือนแรก แต่คุณผูกพันระยะยาว จึงต้องอ่านสัญญาให้ครบ 7 ข้อนี้

• ระยะเวลาสัญญา ซึ่งเป็นข้อผูกพันที่ยาวที่สุดในข้อเสนอทั้งฉบับ ขอให้เทียบกับแผนธุรกิจของคุณเองว่ายังใช้พื้นที่นี้อยู่ตลอดช่วงนั้นหรือไม่
• อัตราค่าไฟและส่วนลดเทียบกับอัตราการไฟฟ้า ว่าคิดเทียบกับอัตราใด และคำนวณอย่างไร
• การปรับอัตราค่าไฟรายปี ว่าปรับขึ้นตามอะไรและมีเพดานเท่าใด
• ปริมาณขั้นต่ำที่คุณผูกพันต้องรับซื้อ ข้อนี้สำคัญมาก เพราะถ้าโรงงานหยุดผลิตหรือลดกำลังผลิตลง คุณอาจยังต้องจ่ายตามปริมาณขั้นต่ำ
• การจัดการเมื่อระบบหยุดผลิต ทั้งกรณีอุปกรณ์เสีย กรณีไฟฟ้าจากระบบดับ และกรณีที่ผู้รับซื้อไฟสั่งลดกำลังผลิต
• การโอนกรรมสิทธิ์อุปกรณ์เมื่อสิ้นสุดสัญญา ว่าโอนให้คุณหรือไม่ ในสภาพใด และมีค่าใช้จ่ายหรือไม่
• เงื่อนไขและค่าใช้จ่ายกรณียุติสัญญาก่อนกำหนด เช่นกรณีคุณย้ายโรงงานหรือขายกิจการ

สองคำที่ใช้คำว่า PPA เหมือนกันแต่เป็นคนละเรื่อง

ESCO คืออะไร และต่างจาก PPA อย่างไร

ESCO ย่อจาก Energy Service Company แปลว่าบริษัทจัดการพลังงาน ทำหน้าที่รับดำเนินมาตรการลดการใช้พลังงานให้คุณ ตั้งแต่การสำรวจหน้างาน การวิเคราะห์ การออกแบบ การติดตั้ง จนถึงการตรวจวัดผลประหยัดที่เกิดขึ้นจริง โดยทำงานผ่านเครื่องมือทางสัญญาที่เรียกว่าสัญญาผลการประหยัดพลังงาน หรือ Energy Performance Contract

รูปแบบสัญญามี 2 แบบ

แบบรับประกันผลประหยัด ผู้ให้บริการรับประกันตัวเลขผลประหยัดขั้นต่ำ ถ้าทำไม่ถึงต้องชดเชยส่วนต่างให้คุณ โดยผู้ให้บริการรับความเสี่ยงทางเทคนิค ส่วนคุณเป็นผู้จัดหาเงินทุน ไม่ว่าจะกู้จากสถาบันการเงินหรือใช้เงินของตัวเอง

แบบแบ่งผลประหยัด ผู้ให้บริการเป็นผู้จัดหาเงินทุนและออกค่าดำเนินการเอง แล้วรับส่วนแบ่งจากผลประหยัดที่เกิดขึ้นจริงตามสัดส่วนที่ตกลงกันตลอดอายุสัญญา ข้อดีสำหรับคุณคือไม่ต้องรับความเสี่ยงเรื่องการชำระคืนเงินลงทุน

สองเรื่องที่มักเข้าใจผิด

เรื่องแรก โซลาร์เป็นเพียงมาตรการหนึ่งในงานจัดการพลังงาน ไม่ใช่ทั้งหมด มาตรการอื่นที่พบบ่อยได้แก่ การปรับปรุงระบบทำความเย็น การเปลี่ยนมอเตอร์เป็นรุ่นประสิทธิภาพสูง และการปรับปรุงระบบอากาศอัด ถ้าผู้ให้บริการเสนอเฉพาะโซลาร์ นั่นอาจเป็นเพราะเขาขายโซลาร์ ไม่ใช่เพราะโซลาร์เป็นมาตรการที่คุ้มที่สุดสำหรับโรงงานของคุณ

เรื่องที่สอง หัวใจของงานนี้ไม่ใช่การติดตั้ง แต่คือการตรวจวัดและพิสูจน์ผล เพราะถ้าพิสูจน์ผลประหยัดไม่ได้ ก็เรียกเก็บค่าตอบแทนไม่ได้ จึงต้องตกลงค่าฐานการใช้พลังงานก่อนปรับปรุง และตกลงวิธีวัดที่ทั้งสองฝ่ายยอมรับ ตั้งแต่ก่อนเริ่มงาน ไม่ใช่หลังติดตั้งเสร็จ ข้อนี้เป็นสาเหตุอันดับหนึ่งของข้อพิพาทในงานประเภทนี้

ในประเทศไทยมีกรมพัฒนาพลังงานทดแทนและอนุรักษ์พลังงานเป็นหน่วยงานที่สนับสนุนธุรกิจนี้ และมีแนวปฏิบัติพร้อมระบบรับรองผู้ให้บริการ การขอดูสถานะการรับรองของผู้เสนอจึงเป็นคำถามที่ถามได้และควรถาม พร้อมกับขอดูตัวอย่างรายงานการพิสูจน์ผลประหยัดที่เขาเคยส่งให้ลูกค้ารายอื่น โดยปิดข้อมูลที่เป็นความลับได้

ผู้ให้บริการในประเทศไทยแบ่งเป็น 4 กลุ่ม

แต่ละกลุ่มมีที่มาต่างกัน จึงเชี่ยวชาญเรื่องต่างกันและมักอ่อนเรื่องต่างกัน

เราไม่ระบุชื่อบริษัทใดในบทความนี้ เพราะเราเห็นว่าการเปรียบเทียบชื่อบริษัทโดยที่เราเป็นผู้ให้บริการรายหนึ่งด้วย ไม่ยุติธรรมกับผู้อ่าน สิ่งที่เราทำได้อย่างเป็นธรรมคือบอกว่าควรตรวจอะไรในแต่ละกลุ่ม

จุดร่วมของทุกรูปแบบ

ถ้าอ่านทั้งหกรูปแบบแล้วมองหาสิ่งที่เหมือนกัน จะพบข้อเดียว คือทุกรูปแบบผูกเงินไว้กับหน่วยไฟฟ้าที่วัดได้

• ลงทุนเอง คุณต้องรู้ว่าระบบคืนทุนตามที่คำนวณไว้หรือไม่ ถ้าผลผลิตต่ำกว่าแผนและไม่มีใครสังเกต คุณจะรู้ตัวเมื่อผ่านไปหลายปี
• สัญญาซื้อขายไฟฟ้าภาคเอกชน ผู้ลงทุนเรียกเก็บเงินจากหน่วยที่ผลิตได้ ทุกหน่วยที่วัดไม่ได้คือรายได้ที่หายไปของเขา และทุกหน่วยที่วัดเกินคือค่าใช้จ่ายที่เกินจริงของคุณ
• บริษัทจัดการพลังงาน ต้องพิสูจน์ผลประหยัดเทียบค่าฐานจึงเรียกเก็บเงินได้
• โซลาร์ฟาร์ม หน่วยที่ขายเข้าระบบเป็นรายได้ทั้งหมดของโครงการ
• ที่อยู่อาศัย ต้องแยกหน่วยที่ใช้เองออกจากหน่วยที่ขายเข้าระบบให้ถูก
• สัญญาซื้อขายไฟฟ้าโดยตรง มีคู่สัญญาสามฝ่าย คือผู้ผลิต ผู้ใช้ และเจ้าของสายส่ง ที่ต้องกระทบยอดหน่วยไฟฟ้าให้ตรงกัน

ข้อสังเกตที่เราอยากฝากไว้ สามรูปแบบที่ผู้ลงทุนเป็นบุคคลภายนอก คือแบบที่ 2 แบบที่ 3 และแบบที่ 6 มีคู่สัญญาสองฝ่ายที่ต้องเชื่อตัวเลขชุดเดียวกัน ต่างจากแบบลงทุนเองที่คุณดูข้อมูลเพื่อบริหารของตัวเอง

เมื่อคู่สัญญาสองฝ่ายต้องใช้ตัวเลขเดียวกันเป็นฐานเรียกเก็บเงิน ระบบตรวจวัดจะเปลี่ยนสถานะจากงานสนับสนุน ไปเป็นโครงสร้างพื้นฐานทางการเงินของโครงการ และคำถามที่คุณควรถามผู้เสนอทุกรายคือ ข้อมูลมาจากอุปกรณ์ใด ใครเป็นผู้ดูแลข้อมูลนั้น และคุณเข้าถึงข้อมูลได้เองหรือต้องรอรายงานจากเขา

DigitechX อยู่ตรงไหนของห่วงโซ่นี้

เราอยู่ขั้นที่ 7 คือผู้ให้บริการข้อมูลและการตรวจวัด

เราไม่ได้ติดตั้งโซลาร์ ไม่ได้ลงทุนให้ และไม่รับประกันผลประหยัด เราขอระบุให้ชัดเพื่อไม่ให้คุณเสียเวลา สิ่งที่เราทำคือระบบที่เก็บข้อมูลจากอินเวอร์เตอร์และอุปกรณ์หน้างาน ส่งขึ้นระบบประมวลผล แล้วแสดงผลเป็นข้อมูลที่ตรวจสอบย้อนหลังได้ พร้อมแจ้งเตือนเมื่อระบบผิดปกติ

รายละเอียดของระบบดูได้ที่หน้า IoT Solar Rooftop Solution

เหตุที่เราเขียนบทความนี้ให้ครอบคลุมทั้งอุตสาหกรรม แม้เราทำเพียงขั้นเดียว เพราะงานของเรามีคุณค่าเฉพาะเมื่อคุณเลือกรูปแบบธุรกิจที่ถูกต้องกับโรงงานของคุณก่อน ถ้าคุณเลือกรูปแบบผิด ระบบตรวจวัดที่ดีที่สุดก็ช่วยไม่ได้

หากคุณกำลังพิจารณาข้อเสนอจากผู้ให้บริการรายใด และต้องการมุมมองเรื่องข้อมูลและการตรวจวัดในสัญญานั้น ยินดีให้คุณส่งมาหารือได้ แม้สุดท้ายจะไม่ได้ใช้บริการของเรา เพราะคำถามที่คุณถามผู้เสนอได้ดีขึ้น จะทำให้ข้อเสนอที่คุณได้รับดีขึ้นทุกราย